Waardengedreven digitaliseringsbeleid heeft meer waarde nodig

13/03/2024 - Op 5 maart stemde de Tweede Kamer met een ruimte meerderheid voor een motie waarbij een oproep werd gedaan om het publieke belang van grootschalige transities zoals digitalisering door de WRR te definiëren. De kamer wil daarbij duidelijkheid scheppen over de zeggenschap en verhouding tussen overheid, samenleving en markt op thema’s als digitalisering. Wat moeten we hiervan willen verwachten?

'Waardengedreven Digitaliseren', zo luidde de eind 2022 gepubliceerde werkagenda voor het Nederlandse digitaliseringsbeleid voor de komende jaren. Hoewel in het document een aantal voorbeelden van deze waarden te lezen zijn - zoals privacy en inclusie - ontbreekt een concreet kader. Zo vond ook de overheid, want in de agenda is te lezen dat er op dat moment nog geen begrippenkader van publieke waarden die belangrijk zijn bij digitalisering bestaat. Maar dat het doel wel is dat die er komt.

Waar staan we nu?           

Eind 2023 zijn er een aantal stappen gezet. Zo heeft de organisatie Public Spaces de 'Spoelkeuken' ontwikkeld, waarbij overheidswebsites een badge (label) krijgen wanneer kernwaarden geborgd zijn. Via deze tool wordt een digitale omgeving getoetst op basis van transparantie, openheid, soevereiniteit en een mens-centrale benadering. De doorontwikkelde Code Kinderrechten Online beschermt kinderen via beginselen als privacy en transparantie tegen de negatieve effecten van digitale diensten.

Ondanks dat het mooie ontwikkelingen zijn, lijken de genoemde acties losse voorbeelden, en mist er een breed inzetbaar kader voor digitaliseringsbeleid. Hoe zit het bijvoorbeeld met de onderwijs- en zorgsector? Online zijn mooie voorbeelden te vinden (bijv. van SURF), maar als leek verzuip je snel in de hoeveelheid aan informatie en stukken. Een mooie ontwikkeling is wel dat er sectorbreed gesprekken met o.a. Rathenau en ECP plaatsvinden om de maatschappelijke impact van digitalisering in kaart te brengen - maar gaat naar mijn idee niet snel genoeg. Immers 'wacht digitalisering op niemand', aldus het kabinet zelf.

Waardevolle waarden?           

Juist om de snelle ontwikkelingen op digitaal vlak bij te kunnen benen is een helder en gedeeld begrippenkader ontzettend noodzakelijk. Voor de politiek om passende regels op te stellen, voor bedrijven om binnen deze kaders te innoveren, en voor burgers om een evenwichtig oordeel te kunnen vellen over digitale ontwikkelingen. En niet te vergeten, om de Tweede Kamer concrete handvaten te geven het digitaliseringsbeleid te kunnen controleren. Zo vroeg de BBB half februari om verduidelijkingomtrent de 'waardengedreven' benadering van de in januari gepubliceerde kabinetsbrede visie op generatieve AI, en wie deze waarden hebben opgesteld.

En nu door naar de EU?

Digitaliseringsbeleid is in de kern grensoverschrijdend en de meeste regels worden dan ook Europees bepaald. Maar om ons land op internationaal vlak te kunnen vertegenwoordigen op de digitale dossiers,moet de Nederlandse regering eerst haar eigen positie bepalen. En met de Europese verkiezingen op komst is het dan ook zaak dat Nederland in de komende maanden de publieke waarden op het gebied van digitalisering vaststelt.

Of de WRR het onderzoek oppakt, blijft overigens de vraag: de organisatie is immers in beginsel zelf verantwoordelijk voor haar onderzoeksprogramma. Ondertussen wachten we met smart op de beantwoording van de vraag van de BBB, en blijven we digitaliseringsdossiers volgen waar de term 'publieke waarden' ons om de oren blijft vliegen.