De politieke dilemma’s voor onze economie van de toekomst

01/02/2024 - De formatie is in volle gang. En dat is te merken aan de pogingen van allerlei stakeholders om met oproepen tot verandering of continuïteit, nieuw beleid of juist behoud van budget, zijn of haar positie op de tafel van de onderhandelaars te krijgen. Ook ons public affairs team helpt verschillende bedrijven en publiek-private initiatieven deze doelen te bereiken.

Verdienvermogen van de toekomst

In de kern draait een formatie om de vraag aan welk toekomstbeeld van Nederland de overheid de komende jaren verder gaat bouwen. En de verdeling van schaarse middelen door het kabinet? Uit zo’n toekomstbeeld volgen keuzes die we nu moeten maken om over 10 tot 20 jaar goed uit te komen. Geen planeconomie, maar richting voor de toekomst, en randvoorwaarden die alleen de overheid kan scheppen om de samenleving en economie te stimuleren daar te komen.

Maar investeren voor de lange termijn ligt politiek vaak lastig. Dat was altijd al zo, alleen het politieke landschap is momenteel zo volatiel, met kiezers die alle kanten op bewegen, dat vooral de baten op de korte termijn politiek gewin zullen realiseren. Met als schrijnend voorbeeld: de Tweede Kamer die al voor de verkiezingen een motie aannam om accijnsverlaging desnoods te bekostigen met geld uit het Nationaal Groeifonds. Een kortetermijnoplossing waarbij 1 euro groeifonds wordt verplaatst naar 1 euro lagere kosten aan de pomp. In plaats van een investering in innovatie waarbij diezelfde euro op de lange termijn 4,60 tot 5,80 euro kan opleveren, zo becijferde de Rabobank. 

Ook nu ligt op de formatietafel de vraag of het kabinet de komende jaren wil blijven investeren in technologie, kennis en innovatie. Kernvraag blijft – om met Pieter Hasekamp, directeur CPB te spreken – wat het perspectief is, het toekomstbeeld waarin we keuzes maken? Dezelfde vraagt wordt gesteld door adviesraden op het gebied van bevolkingsgroei en migratie. En recent de Sociaal-Economische Raad in haar visie 2040.

Politieke keuzes voor de lange termijn

Neem het vraagstuk van de arbeidsmarkttekorten. Dit is niet nieuw. We zagen de vergrijzing al een tijdje aankomen. Toch werd robotisering 10 jaar geleden nog vooral als eng en risicovol gezien. Vandaag de dag juichen we technologische oplossingen juist toe. Waar hadden we nu gestaan – ook in het migratiedebat – als we die ontwikkeling 10 jaar geleden al nadrukkelijk als kans hadden omarmt, en de juiste prikkels hadden gegeven om te investeren in innovatie?

Innovatie, technologie en vernieuwing vragen het vooruitkijken en niet alle risico's willen afdekken aan de voorkant.De politiek is niet goed hierin. In de huidige politieke dynamiek is het vechten om aandacht. Incidenten worden snel uitgelicht, risico's afgedicht met nieuwe regels.

En zeker vernieuwing schuurt nogal met de bestaande inrichting van de maatschappij en de belangen daaromheen. En vaak is wat die vernieuwing kan gaan brengen, nog erg abstract en botst het tegen allerlei barrières. Dus vaker incidenten.

Bovendien gaat innovatie soms sneller dan beleid kan bijbenen. Denk aan Generatieve AI. En dat is een uitdaging. En soms gaat innovatie juist veel langzamer, vraagt het een veel langere adem voordat de echte kansen zichtbaar worden. Van tot kwantum. Dat vraagt niet alleen om de juiste financiering, maar vooral het meedenken over het aanpassen van regelgeving. Want waarom moet een Nederlands bedrijf eerst naar Singapore om daar zijn in Nederland ontwikkelde kweekvlees te testen?

Toch is er reden voor optimisme. Alle adviseurs van de regering roepen om de stip op de horizon – welke economie en samenleving in 2040, 2050? - en het maken van bewuste keuzes om daar te komen. De onlangs gepresenteerde Nationale Technologiestrategie geeft richting voor toekomstige investeringen in technologie, en er wordt hardop gedacht over nieuwe vormen van publiek-private financiering van innovatie. Van ons verdienvermogen van de toekomst.

Maatschappelijk debat

Willen we dat politiek de ruimte voelt om - gesteund door kiezers - keuzes voor de toekomst te maken, dan zal ook de maatschappij zelf dat debat moeten voeren. Juist ook bedrijven.

Vooral ook op dit moment dat veel ondernemers – met de greep in het investeringsfonds voor innovatie en de versobering van de regeling voor internationaal talent in het achterhoofd – wel eens verzuchten of diezelfde politiek er nog is voor de economie van de toekomst.

In ons werk voor diezelfde ondernemers zien we de terughoudendheid, en we begrijpen de focus die zij op hun bedrijf willen houden – het is die (hyper)focus die de technologie en verdiensuccessen van morgen maakt. Maar we zien ook dat oprechte betrokkenheid van bedrijven wel werkt. Het zet aan het denken. Het helpt de politiek bij het maken van keuzes.

Want een ding is duidelijk. Juist in tijden van fundamentele technologische vernieuwing kan de overheid het niet alleen.