Marcel Hanegraaff en Joost Berkhout (UvA): “Economische argumenten resoneren steeds minder. Bedrijven moeten hierdoor nieuwe argumenten ontwikkelen, over hun maatschappelijke bijdrage”

26/11/2024 – Rogier van Keulen, director Public Affairs bij Considerati, sprak met Marcel Hanegraaff en Joost Berkhout. Beiden zijn associate professor Politicologie aan de UvA en gespecialiseerd in belangenbehartiging.  

Joost en Marcel hebben een groot aantal publicaties op hun naam staan. Zij deden herhaaldelijk samen onderzoek, waaruit onder meer naar voren kwam dat hoogopgeleide burgers en mannen oververtegenwoordigd zijn in Nederlandse belangengroepen.  

In een geanimeerd en boeiend duo-interview blijkt dat ze vaak op één lijn zitten, maar niet altijd. In deel I van het interview gaan Marcel en Joost in op de opkomst van populistische partijen, de “onmisbare” rol van lobbyisten, de ontwikkeling van het Public Affairs vakgebied en de macht van het bedrijfsleven. Veramerikaniseert de Nederlandse politiek, wat hebben lobbyisten de samenleving te bieden en hoe machtig zijn multinationals?  

Actuele politieke situatie: gaat Nederland het Verenigd Koninkrijk achterna? 

Het interview start onvermijdelijk met een reflectie op de Haagse politiek. Nu kiezers sneller en vaker dan ooit van politieke partij wisselen, verlaten veel parlementariërs de Tweede Kamer alweer snel. Ze zijn daardoor volgens Berkhout in minder netwerken actief, wat betekent dat hun ‘worteling’ in de samenleving minder is.  

Daar staat volgens Hanegraaff tegenover dat het politiek vertrouwen, nu de PVV en BBB in het kabinet zitten, gestegen is. Hij merkt op dat een deel van het PVV-electoraat in elk geval terecht vindt dat “Den Haag” hun stem onvoldoende meeweegt.  

Vooruitkijkend verwacht Berkhout dat het VK weleens ons voorland kan zijn. Hier kwamen de populisten eerder al aan de macht, maar de cost of living crisis heeft ervoor gezorgd dat niet culturele thema’s, maar de economie weer ouderwets centraal kwam te staan. Dit zou ook in Nederland weleens tot een sociaaldemocratische verkiezingszege kunnen leiden, of in elk geval tot een strijd tussen VVD en GroenLinks-PvdA.  

Hanegraaff is het hiermee eens. De Europese economie móet op een gegeven moment wel gaan kraken. Als de economie weer centraal staat, verwacht hij dat populistische thema’s naar de achtergrond verdwijnen en de polarisatie afneemt.  

Een overheid die problemen oplost, of die luistert? 

Hanegraaff stelt dat de Ruttiaanse doctrine, dat de overheid moet presteren, door problemen op te lossen en te zorgen dat de economie draait, het aflegt. “Input legitimiteit”, een overheid die alle kiezers en belangen hoort en aan de orde stelt, is snel belangrijker geworden. De BBB is hier een product van: de fractie brengt het geluid van de agrarische sector in en wordt daarop afgerekend. Resultaten zijn ondergeschikt. Hetzelfde geldt voor de PVV, die focust op het thema asiel. Berkhout vindt dit problematisch in een democratie want uiteindelijk raken kiezers teleurgesteld en haken af.  

Lobbyisten: “onmisbaar” en “superbelangrijk” 

Berkhout en Hanegraaff zijn heel positief over de maatschappelijke bijdrage van lobbyisten. Terwijl de regering duizenden ambtenaren ter beschikking heeft, halen politici hun informatie bij lobbyisten. Zij dragen daardoor volgens Hanegraaff bij aan het evenwicht tussen twee machtsblokken.  

Berkhout is het hiermee eens en vindt dat een sterk maatschappelijk middenveld een eigen waarde heeft. Uit onderzoek blijkt dat er in georganiseerde samenlevingen ook meer vertrouwen is. Succesvolle landen hebben niet alleen sterke instituties, maar ook een krachtig maatschappelijk middenveld. 

Hoe is het Public Affairs vakgebied veranderd? 

Berkhout ziet de “fragmentatie” in de lobby als belangrijkste verandering. Naast branche- en koepelorganisaties zoals VNO-NCW hebben veel multinationals een eigen PA-afdeling. Dat geldt ook voor lokale overheden, die niet alleen via de VNG lobbyen. Dit is een probleem voor beleidsmakers, want die hebben met veel verschillende geluiden te maken. 

Lobbyland: hoe staat het met de macht van het bedrijfsleven? 

Hanegraaff stelt dat het bedrijfsleven, anders dan wordt gedacht, niet meer "instrumentele macht" heeft dan NGO's. Denk aan een lobbyist die een beleidsmaker overtuigd. De lobby van NGO’s is professioneel en ze hebben de publieke opinie vaak aan hun kant.   

Grote bedrijven hebben wel meer “structurele macht”: zij hoeven vaak niet eens te lobbyen, omdat politici uit zichzelf rekening houden met hun belangen. Deze structurele macht staat onder druk, omdat nieuwe generaties onder invloed van klimaatverandering en corona ‘anders denken’. Economische argumenten resoneren volgens Hanegraaff steeds minder. Bedrijven moeten hierdoor nieuwe argumenten ontwikkelen, over hun maatschappelijke bijdrage. Dat is voor veel bedrijven nieuw en uitdagend.  

Berkhout ziet een belangrijke rol voor lobbyisten van bedrijven. Zij kunnen intern overbrengen dat samenleving en politiek méér verwachten dan een steeds hogere aandeelhouderswaarde. 

Volgens Hanegraaff is het bedrijfsleven ook minder machtig geworden door de fragmentatie in de lobby. Berkhout is het ermee eens dat hun lobbykracht is afgenomen, maar dat betekent volgens hem niet dat ze minder invloed hebben: denk aan de banken die door de overheid werden gered ómdat ze verzwakt waren.