In gesprek met Kathalijne Buitenweg over de thema's digitalisering, privacy, Europese industrie en algoritmes
14/09/2020 - Considerati sprak afzwaaiend GroenLinks Tweede Kamerlid Kathalijne Buitenweg, tevens voorzitter van de Tijdelijke commissie Digitale toekomst (TCDT). Wat geeft zij mee aan het nieuwe kabinet?
Nederland staat vooraan in de digitale lijstjes. Toch is de vraag, zien en benutten we de kansen van digitalisering wel voldoende?
Nee, die benutten we zeker niet voldoende. Wat ik de afgelopen maanden heb geleerd, is dat het niet alleen gaat om technologie. Technologie kan een onderdeel zijn van de oplossing, maar alleen als die goed wordt ingepast. Denk aan de Corona-app. Hugo de Jonge draagt uit dat de app onze problemen gaat oplossen. Ja, we bouwen wel, maar zonder de nodige testcapaciteit werkt die technologie maar beperkt. Of denk aan dataverzameling in de uitgaansstraat in Eindhoven: er wordt veel data verzameld, maar die wordt niet naar de politie gecommuniceerd. Dus wanneer wij alleen een stukje technologie zien als oplossing, dan benutten wij de kansen van digitalisering onvoldoende.
De Tijdelijke Commissie Digitale Toekomst (TCDT) bepleit een permanente Kamercommissie Digitale Zaken en betere kennis van de politiek over het digitale domein. Wat is precies de meerwaarde van zo’n commissie?
Momenteel is digitalisering verdeeld georganiseerd. Staatssecretaris Knops heeft dat laatst mooi verwoord. Hij zei ‘Ja, Staatssecretaris Keijzer is van de kansen en ik ben van de risico’s’.
Het is niet goed dat die twee zaken apart belegd zijn. De kansen moet je kunnen grijpen, maar dan moeten de risico’s behapbaar worden gemaakt, en dat moet op één plek samenkomen. De ministeries slagen al beter in deze onderlinge afstemming, de Kamer nog niet. De taak van de TCDT was daarom onderzoeken hoe het parlement beter kan worden ingericht, om sturing te geven aan digitalisering.
Hoe zou een Commissie Digitale Zaken dan concreet kunnen werken?
Denk aan de onderwijscommissie die privacygevoeligheden bij het Magister systeem signaleert en zich afvraagt hoe privacy gewaarborgd kan worden tijdens digitaal lesgeven. De Commissie Digitale Zaken kan meer overkoepelend kijken naar privacy waarborgen in de verspreiding van digitalisering en – zo nodig op basis van externe adviezen – de onderwijscommissie en andere commissies adviseren.
U noemt technologie een ijsberg, naar het rapport van De Waag, dat is gepubliceerd met het onderzoek van de TCDT. Is de ijsberg technologie en digitalisering in zijn hoedanigheid, of is de ijsberg breder het publieke vraagstuk waar technologie onderdeel van is?
Het metafoor gaat over de technologie, maar ook wat daar onderliggend aan is. Om weer de corona-app als voorbeeld te nemen, het gaat niet alleen om de app die jij als burger op je telefoon hebt, maar ook al het onderliggende zoals de data die wordt verzameld, de protocollen en de macht die jij geeft aan grote techbedrijven. In de afgelopen twee decennia heeft er een grote machtsverschuiving plaatsgevonden, onder andere ten gunste van grote bedrijven. Maar ook overheden krijgen meer grip op burgers omdat zij steeds meer voorspellende algoritmes gebruiken. Deze gevolgen van digitalisering zijn onvoldoende zichtbaar.
U bent ook Europarlementariër geweest. Wat moet er op Europees niveau gebeuren om digitalisering verder te brengen, om zo ook de concurrentiepositie van Europa in de wereld te verbeteren?
Ik denk dat we veel meer op Europees niveau moeten gaan afspreken. Nederland is te klein, net als alle andere Europese landen, om op globale schaal mee te komen.
Ik denk bijvoorbeeld dat wij meer moeten investeren in een eigen Europese industrie. Het is belangrijk dat uitvindingen die hier worden gedaan, ook hier blijven, en daar is meer durfkapitaal voor nodig. Ook de kaders moet je op Europees niveau formuleren. De AVG is hier een mooi voorbeeld van.
Omdat digitalisering meer op Europees niveau moet worden besproken, moet ook de Kamer beter op de hoogte gehouden worden van de discussies in de EU. Dit zijn vaak nieuwe onderwerpen waar de Kamer moeilijk kan inschatten wat het Nederlandse standpunt gaat zijn, dus die informatiestroom moet beter lopen.
Digitalisering brengt onze samenleving in een staat van constante verandering. Wat zou volgens u in het volgende Regeerakkoord absoluut moeten worden vastgelegd om als samenleving verantwoord de kansen van digitalisering te kunnen verzilveren?
Ten eerste moet er fors geïnvesteerd worden in eigen Europese industrie, dat wij bijvoorbeeld niet alles rond het 5G netwerk hoeven uit te besteden aan Huawei, maar dat wij eigen Europese bedrijven hebben.
Ten tweede moeten we gaan kijken naar de jongeren. Zij moeten kennis maken met hoe digitalisering in elkaar zit. Niet alleen met opleidingen in programmeren, maar ook onderwijs in kritisch burgerschap. Burgers moeten doorzien wat nepnieuws is en doorhebben wanneer zij gemanipuleerd worden. Dit is belangrijk om een generatie op te leiden die digitalisering kan doorzien.
Ten derde moet het gebruik van data altijd zorgvuldig zijn. Zo gebruikt de gemeente Dordrecht een algoritme om te beslissen of mensen een grotere kans hebben om een schoolverlater te worden. Maar je moet niet hebben dat die beslissing puur door een computer wordt gemaakt. De gemeente moet mensen in dienst hebben die het systeem snappen en doorgronden, en ook soms af durven te wijken van de uitkomst van het systeem als dat nodig is. Deze sterke ambtenarij is essentieel op elk niveau.
