Hoera! Een nieuw kabinet: en nu?

03/07/2024 – Tweehonderddrieëntwintig dagen na de verkiezingen gebeurt het dan toch, ein-de-lijk. Een nieuw kabinet op het bordes met de Koning. Hiermee komt de formatie van 2023 op plek 3 van langste formaties te staan, alleen Rutte IV (225 dagen) en Rutte III (299) duurden langer. Een flinke prestatie, zou je zeggen. Maar feit is, dat de praktische uitwerking van de afspraken pas net gaat beginnen. Tot nu toe ligt er immers alleen een hoofdlijnenakkoord. Normaal wordt de eindstreep pas bereikt wanneer er al een dichtgetimmerd regeerakkoord wordt gepresenteerd aan de Tweede Kamer, waar als oppositie alleen maar naar te zwaaien valt. 

Summier Hoofdlijnenakkoord 

Dit keer is dat anders. Er ligt een summier hoofdlijnenakkoord vol met opzettelijk onbenoemde zaken, zogeheten ‘witte vlekken’, waar het nieuwe kabinet een regeerprogram(ma) van moet breien. Zo staan er in sommige hoofdstukken gedetailleerde afspraken genoteerd, zoals het herintroduceren van de rode diesel. Maar vervolgens wordt de digitale economie, mijns inziens een niet onbelangrijk deel van ons huidig en toekomstig verdienvermogen, vrijwel onbesproken gelaten. Op deze onbesproken thema’s liggen dus grote kansen om eigen invulling te geven aan het beleid. De kersverse ministers en staatssecretarissen zullen dan ook staan te popelen om deze witte vlekken in het hoofdlijnenakkoord in te kleuren.  

Ruimte voor eigen initiatief 

De nieuwe bewindspersonen hebben veel meer mogelijkheden om wat onbesproken is zelf in te vullen, mits daar draagvlak voor te vinden is. Maar het mes snijdt aan twee kanten, want als de Kamer het niet eens is met een gekozen beleid op het gebied van zo’n ‘witte vlek’, kan de Kamer zelf een andere meerderheid zoeken voor alternatief beleid. En wat betekent dit dan voor de stabiliteit van het beleid? We zagen bijvoorbeeld tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen afgelopen jaar dat de Tweede Kamer dit ook deed, en over een nacht ijs amendementen aannamen waarbij grote financiële regelingen, negen weken voor de inwerkingtreding, nog werden aangepast. Denk hierbij aan het terugdraaien van de verhoging van de benzineprijs, het verhogen van de box 2- en box 3 belasting en het versoberen van de 30%-regeling. Dus als onze nieuwe bewindspersonen een duidelijke koers willen varen, maar er in de Tweede Kamer telkens grote wijzigingen worden aangenomen door wisselende meerderheden, zal dit ten koste gaan van de stabiele en voorspelbare lijn van het kabinet. 

Zoektocht naar meerderheden 

Het is dus cruciaal voor de nieuwe bewindspersonen om deze zomer – of tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen en begrotingsdebatten dit najaar - de meerderheden voor hun beleid al zeker te stellen. Volgens het idee achter het extraparlementaire kabinet zouden ze daar ook buiten de coalitiepartijen naar kunnen zoeken. Dat initiatief hebben de bewindspersonen volgens de coalitiepartijen zelf. Maar het ziet er naar uit dat het zoeken naar de meerderheid binnen de coalitie toch meer voor de hand ligt. Want de partijleider van de grootste oppositiepartij PvdA-GL, Timmermans, heeft al aangegeven dat hij dit kabinet als een ‘gewoon’ meerderheidskabinet ziet, en hij de coalitie niet in het zadel zal houden als ze er onderling niet uitkomen. Daarom zullen rechtse meerderheden eerder opportuun zijn. Dit biedt natuurlijk ook kansen voor de lobbystrategie van bedrijven, brancheorganisaties en belangenbehartigers. Primair via minister(ie)s en secundair via fracties. Want de onderhandelingen zijn dus nog lang niet klaar. 

Op naar Prinsjesdag 

Zoals het er nu uitziet, is het doel van dit kabinet om een uitgewerkt regeerprogram(ma) te presenteren met Prinsjesdag. Reken je deze periode mee, dan komt Kabinet-Schoof met 300 dagen na de verkiezingen toch nog als langste formatie uit de bus. Laten we hopen dat het Kabinet Schoof naast de langste formatie ooit, niet ook de kortste kabinetsperiode wordt.