Commercieel belang kán toch gerechtvaardigd belang zijn

08/10/2024 – Het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ EU) heeft zich op 4 oktober 2024 uitgesproken in de langverwachte zaak tussen de Koninklijke Nederlandse Lawn Tennisbond (KNLTB) en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP). Het HvJ EU oordeelt duidelijk: een commercieel belang kán een gerechtvaardigd belang zijn. Hiermee zet het een streep door de normuitleg van de AP over het gerechtvaardigd belang.

De aanleiding 

De rechtszaak draaide om een conflict tussen de KNLTB en de AP. In december 2019 sanctioneerde de AP de KNLTB met een boete van €525.000 omdat zij zonder toestemming persoonsgegevens van haar leden, zoals namen, adressen en telefoonnummers, had doorverkocht aan twee sponsoren: TennisDirect (verkoper van sportartikelen) en de Nederlandse Loterij Organisatie (aanbieder van kans- en casinospelen). Een lucratieve deal voor de tennisbond, maar een doorn in het oog van de AP. De toezichthouder oordeelde dat hier geen sprake kon zijn van een gerechtvaardigd belang als grondslag voor de gegevensverwerking in de zin van artikel 6, lid 1, sub f van de AVG, omdat dit commerciële belang niet expliciet in de wet was verankerd. Volgens de AP kunnen alleen belangen die terug te vinden zijn in de wet als gerechtvaardigd belang kwalificeren. De KNLTB redeneert juist dat elk belang gerechtvaardigd kan zijn, mits niet in strijd met de wet. Beide partijen hebben dus een ander uitgangspunt waar het gaat om de vraag of een belang als “gerechtvaardigd” kan worden aangemerkt.  

De KNLTB heeft beroep tegen dit boetebesluit ingesteld bij de rechtbank Amsterdam, die een aantal prejudiciële vragen aan het HvJ EU heeft gesteld over de uitleg van het begrip “gerechtvaardigd belang”. Hierbij ging het in het bijzonder over de vraag of een zuiver commercieel belang, zoals direct marketing, als een gerechtvaardigd belang kan worden aangemerkt en onder welke omstandigheden.   

De kogel is door de kerk: commercieel belang kan gerechtvaardigd zijn 

Op 4 oktober bracht het HvJ EU duidelijkheid: zolang het belang niet in strijd is met de wet kan een commercieel belang wél als een gerechtvaardigd belang worden aangenomen, zelfs als dat belang niet in de wet is vastgelegd. Dit betekent echter niet dat organisaties nu zonder enige terughoudendheid persoonsgegevens mogen inzetten voor hun eigen commerciële belangen. Het HvJ EU benadrukt nog maar eens dat er aan drie strikte voorwaarden moet worden voldaan wil een organisatie het gerechtvaardigd belang als verwerkingsgrondslag gebruiken. Dit wordt ook wel de driestappentoets genoemd:  

1. Gerechtvaardigd belang: Het HvJ EU oordeelt dat de AVG geen definitie bevat van het begrip “gerechtvaardigd belang” en dat dit een breed scala aan belangen kan omvatten. De AVG schrijft niet voor dat het gerechtvaardigd belang in de wet moet zijn vastgesteld, en noemt direct marketing zelfs specifiek in een overweging als een voorbeeld van een gerechtvaardigd belang. Het is daarnaast vereist dat het belang rechtmatig en in lijn is met de principes van de AVG.
2. Noodzakelijkheid: De verwerking moet strikt noodzakelijk zijn voor het behartigen van het gerechtvaardigde belang. Dit betekent dat er geen minder ingrijpende alternatieven beschikbaar mogen zijn. Het HvJ EU oordeelt daarentegen dat de KNLTB vooraf toestemming had kunnen vragen aan de leden of hun gegevens mochten worden doorgegeven voor marketingdoeleinden, in plaats van de gegevens zonder expliciete kennisgeving te verstrekken. Het HvJ EU benadrukt dat deze alternatieve aanpak minder afbreuk zou doen aan de rechten en vrijheden van de betrokkenen. 
3. Belangenafweging: Het HvJ EU geeft aan dat bij de belangenafweging rekening gehouden moet worden met de redelijke verwachtingen van de betrokkenen, de omvang van de verwerking en de gevolgen ervan. De Rechtbank Amsterdam moet volgens het HvJ EU dan ook gaan beoordelen of het recht van de leden op bescherming van hun persoonlijke levenssfeer in dit geval zwaarder weegt dan het commerciële belang van de KNLTB. Hierbij moet specifiek worden gekeken of de leden hadden kunnen verwachten dat hun gegevens tegen betaling aan derden zouden worden verstrekt voor reclame- en marketingdoeleinden. Verder moet worden meegewogen dat de gegevens zijn doorgegeven aan een aanbieder van kansspelen, wat extra risico’s kan meebrengen, zoals een verhoogd risico op gokverslaving. 

Het HvJ EU maakt duidelijk dat de strikte voorwaarden nauwkeurig moeten worden afgewogen. Met andere woorden: organisaties die persoonsgegevens willen verwerken omdat zij daar commercieel belang bij hebben, zullen – ook met dit arrest in de hand – nog steeds twee hordes moeten nemen.   

Ondanks het feit dat het HvJ EU het commercieel belang erkent als een mogelijk gerechtvaardigd belang, betekent dit niet dat de KNLTB de zaak heeft gewonnen. De bal ligt nu bij de rechtbank Amsterdam, die verder moet oordelen in de beroepsprocedure die leidde tot deze prejudiciële beslissing. Het arrest biedt het nodige houvast en nuttige richtlijnen. De AP zal daarnaast haar normuitleg moeten aanpassen om deze in lijn te brengen met het arrest van het HvJ EU.  

Verantwoord omgaan met commerciële belangen 

Hoewel het gebruik van commerciële belangen ogenschijnlijk is verruimd, blijft het speelveld omgeven door obstakels. Elke organisatie die overweegt persoonsgegevens te verwerken op basis van een commercieel belang, moet zorgvuldig blijven handelen en daarbij onder meer de volgende acties in het achterhoofd houden:  

• Beoordeel en beschrijf het gerechtvaardigd belang: Beschrijf duidelijk waarom de verwerking noodzakelijk is en wat het belang is dat uw organisatie nastreeft.
• Voer een Legitimate Impact Assessment (LIA) uit: Dit helpt om de risico’s voor de rechten en vrijheden van betrokkenen in kaart te brengen en een zorgvuldige belangenafweging te maken wanneer u het gerechtvaardigd belang als verwerkingsgrondslag wilt gebruiken.
• Wees transparant: Informeer betrokkenen over de verwerking van hun persoonsgegevens en geef aan hen de mogelijkheid om bezwaar te maken.