Trans-Atlantische spanningen

22-01-2026 Tijdens het World Economic Forum in Davos proberen Europese leiders grip te krijgen op een snel veranderend geopolitiek speelveld. De directe aanleiding was de dreiging van Amerikaanse importheffingen van 10%, die door president Trump als drukmiddel werden ingezet om de controle over Groenland onder Amerikaans gezag te brengen.  

Deze dreiging lijkt voorlopig verdwenen. De VS hebben gisteravond aangekondigd niet in te zetten op een gewelddadige inbeslagname van Groenland, en schrapte de aangekondigde invoerheffingen. Maar zelfs als de tariefkwestie en de problemen rond Groenland worden afgehandeld, hebben Trumps claims op het eiland, en zijn recente taalgebruik over de EU, een ernstige breuk blootgelegd die nog lang niet is geheeld. Ursula von der Leyen benadrukte woensdagochtend in een speech in het Europees Parlement dat de verschuiving in de internationale orde niet alleen ‘seismisch’ is, maar ook permanent (Europese Commissie). Deze Amerikaanse claim op Groenland zet de EU-VS handelsrelatie in ander daglicht.

Europese Raad

Vanavond bespreekt de Europese Raad de trans-Atlantische relatie en de gezamenlijke Groenland-strategie - ondanks de koerswijziging van Trump. De onmiddellijke druk is afgenomen, maar de zorgen blijven. Aanvankelijk wilde de EU tijdens deze Raad gezamenlijke tegenmaatregelen voorbereiden: op tafel lag onder meer een pakket importheffingen ter waarde van 93 miljard euro.

Bijzondere aandacht ging uit naar het Anti-Dwang Instrument (Anti-Coercion Instrument, ACI). De Franse President Emmanuel Macron riep dit weekend nog op om dit instrument in te zetten, en ook Duitsland sloot zich aan bij deze oproep (Politico). Nu de importheffingen voorlopig van tafel zijn, ligt de inzet van dit ‘nucleaire’ middel minder voor de hand. Toch moet de Raad bespreken hoe de EU handelt als de Amerikaanse positie opnieuw verandert.

In Nederland debatteert de Tweede Kamer vanmiddag over de inzet van het kabinet tijdens deze Raad. Eerder benadrukte het kabinet al dat het niet in het belang is van Nederland of Europa om in een negatieve spiraal te belanden en wees erop dat economische tegenmaatregelen – zoals de ACI - enorme gevolgen kunnen hebben, onder meer voor technologische ontwikkelingen en onze economie.  

Geopolitiek speelt al langer een rol in public-affairsstrategieën, maar recente ontwikkelingen - en de mogelijke inzet van instrumenten als het ACI - maken dit tot een randvoorwaarde. Welke werking heeft het ACI en wat zijn de mogelijke gevolgen voor het bedrijfsleven?

ACI: de ‘handelsbazooka’

Het ACI trad in 2023 in werking en moet de Europese Unie en haar lidstaten beschermen tegen economische dwang door derde landen. Het primaire doel van het ACI is dan ook afschrikking tegen economische dwang. Ook stelt het instrument de EU in staat om op dwang te reageren met een breed scala aan instrumenten, zoals het beperken van toegang tot de markt en tot overheidsopdrachten (Europese Commissie, Foreign Affairs). Hoewel de Commissie kan optreden met een gekwalificeerde meerderheid, zonder dat alle 27 lidstaten hoeven in te stemmen, zorgt de complexe juridische procedure ervoor dat de Commissie de steun van de Raad nodig heeft én dat het instrument niet van de een op de andere dag kan worden ingezet.  

Na melding van mogelijke dwang krijgt de Europese Commissie vier maanden om de situatie te beoordelen. Vervolgens heeft de Raad maximaal acht tot tien weken om dwang vast te stellen. Vervolgens verzoekt de Commissie het derde land de dwang te staken en treedt zij in overleg. Lukt dat niet, dan kunnen als laatste redmiddel tegenmaatregelen worden genomen (Europese Commissie).

Impact op het bedrijfsleven

Het ACI biedt de EU vergaande opties, en omvat onder andere beperkingen op de bescherming van intellectuele eigendomsrechten, op banken, op de toegang tot kapitaalmarkten en op investeringen. De EU kan daarnaast de toegang tot overheidsopdrachten beperken, alsook tot de handel in diensten waarin de VS een overschot heeft (EUR-Lex). Zo stelt het ACI de EU in staat de toegang tot de Europese interne markt - en haar 500 miljoen consumenten - te blokkeren.

Niet voor niets staat het ACI bekend als de ‘handelsbazooka’. Als Amerikaanse diensten en producten de toegang tot de interne markt wordt ontzegd, kan dit grote economische gevolgen hebben voor zowel de VS als de EU. Vooral Amerikaanse techbedrijven die actief zijn in Europa en deels afhankelijk zijn van overheidsopdrachten, kunnen sterk worden geraakt. Maar ook Europese (tech)bedrijven zullen veranderingen in het speelveld merken.

Vanavond wordt wellicht duidelijk of Europese leiders genoegen nemen met de terugtrekkende beweging van Trump, of dat verdere maatregelen nodig zijn.